PLATFORMA djelovanja SEE Q mreže1

SEE Q mreža je regionalna mreža queer aktivista/ica i organizacija koja se bavi promoviranjem i zaštitom ljudskih prava LGBTIQ osoba2, kao i sprečavanjem diskriminacije i nasilja na osnovu spola, roda, spolnog i rodnog identiteta, rodnog izražavanja, (inter)seksualnih karakteristika i seksualne orijentacije. Osnovana je u septembru 2003. godine s članstvom iz Bosne i Hercegovine, Hrvatske, Kosova/e, Makedonije, Slovenije, Srbije i Crne Gore.

Platforma djelovanja SEE Q mreže je nastala iz potrebe za adekvatnim adresiranjem, poštivanjem i zalaganjem za ljudska prava LGBTIQ osoba. LGBTIQ populacija je većinski nevidljiva i konstantno izostavljana iz procesa stvaranja javnih politika i zakonodavstva u regiji kao i radu na ljudskim pravima, jednakosti i ravnopravnosti. Također se pokazalo neophodnim da se nanovo sagledaju pojmovi i standardi ljudskih prava koji se izričito tiču LGBTIQ osoba, te da se usvoje zajednička terminologija3 i principi djelovanja na nivou regije.

Diskriminacija na osnovu spola, roda, rodnog identiteta i/ili izražavanja, seksualne orijentacije, spolnog identiteta i (inter)seksualnih karakteristika je svakodnevna i konstantna. Ovim se negiraju i krše najosnovnija ljudska prava lezbijki, gejeva, biseksualnih, transrodnih, transeksualnih, interseksualnih i queer osoba, te njihovih porodica i prijatelja/ica, bez obzira na dob ili drugi status.

Dodatno, homofobija, bifobija, transfobija i rodofobija, nasilje i diskriminacija, govor mržnje i zločini počinjeni iz mržnje vode ka sve većem nivou ranjivosti, marginalizacije, društvene isključenosti i kompletnog (samo)isključenja iz društva.

U privatnim i javnim sferama, konstantno i kontinuirano se promiču i nameću vrijednosti koje negiraju i isključuju postojanje LGBTIQ osoba i koje su zasnovane na neprihvatanju, jeziku mržnje, te vode ka diskriminaciji, maltretiranju i omalovažavanju LGBTIQ osoba. Te vrijednosti podržava sustav koji je zasnovan na neznanju, strahu, ograničavanju vlastitih sloboda, rodnim/spolnim stereotipima i heteronormativnom i patrijarhalnom sustavu.

Društveni poredak u regij Jugoistočne Europe (JIE) počiva na ograničavajućim temeljima spola i roda, te uloga i normi, koje su kroz jasan patrijarhalan sustav statusa i moći konstantno izmanipulirane i dodatno ograničene i sputane kroz nasilje, diskriminaciju, seksizam, transfobiju i rodofobiju. U ovom smislu, spol i rod i sve ono što proizilazi je kreirano kao biološki i društveno nepromjenjivo. Ono što je društvom kreirano i internalizirano su upravo koncepti spola i roda, to jeste jasnih uloga koje počivaju na sustavu muško-ženskih binarnih normi i vrijednosti. Nemoguće je i nadasve neuspješno dekonstruisati spol i rod i zadane društvene uloge i norme bez dekonstrukcije samog sustava te odnosa moći koji unutar njega vladaju.

Ljudska prava u JIE regiji nisu potpuno zaživjela jer se kose sa društvenim normama, tradicijama i vjerskim ekstremizmima koje reproduciraju društvene norme a ne individualna prava, slobode i mogućnost izbora koji prevazilazi te iste norme i uloge. Postojeće društvene norme onemogućavaju potpuno poštivanje i uživanje socijalnih, ekonomskih, političkih, seksualnih i reproduktivnih prava i sloboda svih pojedinki/aca. Najbitnije, države, kao odgovorna tijela za zaštitu ljudskih prava, nisu razvile sluh za građansko društvo koje počiva na poštivanju ljudskih prava i sloboda, transparentnosti i učešću, te samim time neadekvatno ispunjavaju svoje obaveze i odgovornosti prema stanovništvu unutar svojih granica.

Uzimajući u obzir društvenu i kulturulošku podlogu i norme JIE regije kao i principe svjetskih povijesnih pokreta po pitanju ljudskih prava, Platforma djelovanja SEE Q mreže se zasniva na osnovama feminističkog, mirovnog, gej, lezbijskog, transrodnog, interseksualnog i queer pokreta. Temeljne postavke razvoja ovih pokreta uključuju dekonstrukciju patrijarhata, prevazilaženje binarne postavke spolova i rodova, jezične dekonstrukcije moći, dekonstrukcije postojećih kulturnih obrazaca, razvoj civilnog društva, političku participaciju, ekonomsko osnaživanje i solidarnost, zalaganje za ekološku osviještenost, vrijednosti nenasilja, alterglobalizma, antimilitarizma, antirasizma, antisemitizma, antifašizma, pravo na samodefinisanje i samoindetifikaciju, pravo na tjelesni integritet i identitet, zalaganje protiv seksualne i ekonomske eksploatacije, zalaganje za spolne/rodne slobode te seksualne i reproduktivne slobode, zalaganje za educiranje javnosti, zalaganje za ravnopravan tretman u obrazovanju i zdravstvenom sustavu, zalaganje za razvoj i vidljivost queer kulturnog stvaralaštva i zalaganje za poštivanje svih ljudskih prava.

Uviđajući da su ti pokreti stvorili temelje za ostvarivanje prava i sloboda LGBTIQ osoba (kao i bili uspiješni u unaprijeđivanju tih prava), platforma djelovanja SEE Q Mreže uvažava da su se pokreti:
 - nadograđivali te širili spektar osnovnih prava i sloboda i stvorili temelje za ostvarivanje prava LGBTIQ osoba;
 - razvijali i proširivali, ali imali suženo polje djelovanja adresirajući i analizirajući samo specifične komponente diskriminacije te su se samo za vlastite potrebe doticali pitanja rodne/spolne ravnopravnosti. Time su se ograničavali u kontekstu isključivosti i neadekvatnog adresiranja osnovnog problema konstrukcije rodova i spolova, te postojećih osnova neravnopravnosti.

Nadovezujući se na postojeće platforme, osnova djelovanja SEE Q mreže počiva na ljudskim pravima4 i pristupu sa pozicije ljudskih prava5, sveobuhvatnom pristupu ravnopravnosti spolova i rodova, te dekonstrukciji binarnog sustava. SEE Q mreža proširuje značenja istih, zalažući se za slobodu izražavanja, samodefiniranja i samoidentifikacije, te se suprostavlja nametnutom sustavu "muško-ženske" i heteronormativne osnove.

Platforma Mreže se zasniva na pravu svake individue da se samodefinira i samoidentifikuje (uključujući jezik) i mijenja svoj identitet bez obzira da li se radi o spolu, rodu, spolnom i rodnom identitetu, seksualnoj orijentaciji i cjelokupnoj seksualnosti glede vlastitog tijela i društvenog statusa, dok god taj izbor ne krši prava drugih individua na istim tim i/ili drugim osnovama.

Budući da Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima i mnogobrojne međunarodne konvencije o ljudskim pravima nisu potpune, postoji potreba da se nadograde i da uključe sljedeće:
 - Pravo na vlastito tijelo, spol, rod i (inter)seksualne karakteristike, te definisanje, modifikaciju i integritet istih;
 - Pravo na izbor i sopstvene koncepcije spola i roda koje prevazilaze društveno zadate definicije i norme;
 - Pravo na spolni i rodni identitet i/ili izražavanje, uključujući pravo na spolnu/rodnu neodređenost te izražavanje različitih spolnih/rodnih identiteta;
 - Pravo na seksualnu orijentaciju;
 - Pravo na vlastitu seksualnost, tijelo i očuvanje tjelesnog integriteta;
 - Pravo na spolnu i rodnu samoidentifikaciju, samoopredjeljenje i modifikaciju identiteta i vlastitog tijela;
 - Pravo djeteta na spolnu i rodnu samoidentifikaciju i nenarušavanje iste od strane roditelja, ustanova i društva;
 - Pravo na život bez verbalnog, psihičkog, fizičkog i seksualnog nasilja, zlostavljanja i sakaćenja svake vrste zbog vlastitog spola/roda, spolnog/rodnog identiteta i/ili izražavanja, (inter)seksualnih karakteristika i seksualne orijentacije;
 - Pravo na mijenjanje ličnih dokumenata; i
 - Pravo na sva ljudska prava koja su zagarantovana Univerzalnom deklaracijom o ljudskim pravima i međunarodnim konvencijama.

Aktivisti/ce SEE Q mreže u svijetlu ove Platforme djelovanja SEE Q mreže zalažu se i temelje svoj rad i aktivizam na ljudskim pravima LGBTIQ osoba kroz pristup sa stanovišta ljudskih prava i poštivanje najosnovnijih principa individualnosti: samodefinisanja, samoidentifikacije i samoizražavanja.

SEE Q mreža zalaže se za stvaranje javnih politika kroz pristup sa stanovišta ljudskih prava i mirovne i post-feminističke LGBTIQ podloge. SEE Q mreža radi na sopstvenoj edukaciji, jačanju i osnaživanju zajednice i LGBTIQ pokreta širom regije, te podržavanju rada queer aktivista/ica i organizacija, lokalnih i regionalnih projekata, incijativa i aktivnosti.

Platforma djelovanja SEE Q mreže usvojena je od strane članica organizacija i aktivistica i aktivista SEE Q mreže, 24. lipnja 2005. godine u Zagrebu, RH.

ANEKS I

TERMINOLOGIJA

SEE Q mreža zalaže se za preciznost izražavanja koja se može osigurati poznavanjem terminologije. Iz toga proizilazi potreba za uspostavljanjem definisanosti termina u upotrebi kako bi se obezbjedilo jednako razumevanje. Sama terminologija je otvorena, prateći razvoj teorija i promjene pod uticajem iskustvenih učenja kao i koncept samodefinisanja od strane same LGBTIQ populacije. Ona se proteže kroz sve komunikacijske modele (pisane i verbalne).

U svrhu boljeg rada i djelovanja, SEE Q mreža usvaja sljedeću terminologiju.

Spol/pol - uobičajeno društveno, biološko i zakonsko klasificiranje na osnovu reproduktivnih organa/funkcija i genitalija na muški, ženski i interseks. On je takođe i društveni konstrukt i osnova diskriminacije i nejednakosti.

Rod - individualni konstrukt vlastitog identiteta/izražavanja koji potvrđuje, negira i/ili nadilazi društveno zadane i formirane spolne i rodne uloge "muškaraca" i "žena" kao i cijelu binarnu osnovu "muškog" i "ženskog". Također, rod je društveni konstrukt spola koji po definiciji određuje društvene uloge "muškaraca" i "žena".

Spolni identitet - podrazumijeva vlastitu spolnu samokoncepciju, ne neophodno ovisnu o spolu koji je pripisan rođenjem. Spolni identitet tiče se svakoga ljudskog bića i ne znači samo binarni koncept "muškoga" ili "ženskoga".

Rodni identitet - podrazumjeva vlastitu rodnu samokoncepciju, ne neophodno ovisnu o spolu koji je pripisan rođenjem. Rodni identitet se tiče svakog ljudskog bića i ne znači samo binarni koncept "muškoga" ili "ženskoga".

Rodno izražavanje - način na koji se svaka osoba izražava kroz ponašanje, odijevanje, frizuru, glas, govor tijela, tjelesne karakteristke i/ili ostale vanjske oznake.

Transrodnost - termin koji se odnosi na osobe koje kroz svoj individualni konstrukt identiteta/izražavanja negiraju i/ili prevazilaze društveno zadate i kreirane spolne i rodne norme i uloge.

Seksualnost - seksualnost je skup osećanja, ponašanja, stavova, vrijednosti koji se dovode u vezu sa seksualnom željom i identitetom, to jeste postojanjem svakog ljudskog bića kao spolnog/rodnog/seksualnog. Kao integralni dio ljudskog razvoja kroz sve faze života, seksualnost uključuje fizičke, psihološke i društvene komponente.

Seksualna i reproduktivna prava - seksualna i reproduktivna prava uključuju prava ličnosti da kontroliše i odlučuje slobodno i odgovorno o pitanjima koja se odnose na seksualnost i reproduktivne izbore bez ikakve prinude, u očuvanju "fizičkog, mentalnog i moralnog" integriteta kao i odgovorno ponašanje prema drugima.

Seksualna/rodna orijentacija - odnosi se na emotivnu, seksualnu i drugačiju privlačnost prema osobama koje mogu biti istog ili različitog spola/roda/queer identiteta i sličnog.

Seksualne i rodne manjine - osobe rodnog/polnog identiteta/izražavanja koje istupaju iz trenutno društveno prihvatljivih normi (drugačiju u odnosu na heteronormativnost patrijarhalnog društva).

Seksualne slobode - seksualne slobode predstavljaju mogućnost potpunog izražavanja ličnih seksualnih potencijala kao i odgovornog ponašanja prema drugima.

Seksualna eksploatacija - seksualno iskorišćavanje odnosi se na sticanje seksualnog zadovoljenja, finansijske dobiti ili napredovanje zloupotrebom seksualnosti druge osobe, negirajući pritom njena ljudska prava na pravo glasa, dostojanstvo, jednakost, autonomiju, psihičko i fizičko zdravlje, te pravo na život bez nasilja.

Interseksualnost - biološka nedefinisanost spola kao izričito muškog ili ženskog, odnosno definisanost spola kao nečeg što je između "muškog" i "ženskog" ili kombinacija po pitanju kromosoma, gonada, hormona i spolnih organa koja odstupa od uvriježenog društvenog spolnog razlikovanja koje dijeli osobe na samo dvije kategorije, to jeste dva seta: "muški" i "ženski" spol.

Diskriminacija - diskriminacija predstavlja svako razlikovanje, isključivanje, ograničavanje ili nejednak tretman na osnovu određenih karakteristrika. Ona ima za cilj poništavanje ili umanjivanje poštovanja, uživanja ili priznavanja. Višestruka diskriminacija - diskriminacija po više osnova ili na više nivoa ili diskriminacija koja po jednoj osnovi kršeći jedno pravo također krši i druga prava.

Homofobija/bifobija - iracionalan strah, mržnja, predrasude ili diskriminacija prema osobama homo/biseksualne orijentacije (uključujući osobe koje su tako percipirane).

Transfobija - proističe iz neprihvaćanja i negiranja prava pojedinke/ca na osobnu koncepciju rodnog/spolnog identiteta i izražavanja; strah, mržnja, gađenje i diskriminirajući odnos prema osobama čije stvarno ili percipirano rodno izražavanje nije u skladu sa društveno pripisanim spolom; predrasude i diskriminirajući odnos prema osobama koje narušavaju i prekoračuju uske društvene spolne/rodne uloge, pravila i stereotipe.

Rodofobija - Diskriminacija na bazi roda (rodnih uloga, izražavanja i normi) koja proističe iz neprihvaćanja i negiranja prava individua na osobnu koncepciju rodnog identiteta i izražavanja.

LGBTTIQ - Lezbijke, Gay (gej) muškarci, Biseksualne, Transrodne, Transeksualne, Interseksualne i Queer osobe.

Lezbejka/lezbijka - osoba koja se definira kao žena koju emocionalno i/ili fizički privlače osobe koje su društveno ili samodefinirane kao žene.

Gay (gej) - osoba koju emocionalno i/ili fizički privlače osobe društveno definirane kao istog spola (ovaj termin se uglavnom koristi za muškarce).

Biseksualna osoba - osoba koju emocionalno i/ili fizički privlače osobe istog i različitog spola.

Transrodna osoba - osoba čiji rodni identitet i/ili rodno izražavanje nije u skladu sa uvaženim tradicionalnim rodnim ulogama i normama.

Transeksualna osoba - osoba koja ima jasnu želju i namjeru da promijeni svoj spol, kao i osoba koja je djelomično ili potpuno modificirala (uključuje fizičku i/ili hormonalnu terapiju i operacije) svoje tijelo i prezentaciju, izražavajući svoj spolni/rodni identitet i osjećaj sebe.

Transvestit/ka - osoba koja ima poriv da se oblači u odjeću "suprotnog" spola. Ovaj termin se uglavnom koristi za "muškarce" i starijeg je izdanja.

Interseksualna osoba - osoba koja se rađa sa nedefiniranim (izričito ženskim ili muškim setom) spolnih organima. Ove osobe su uglavnom žrtve kirurških intervecija, hormonskih terapija i tabuiziranog života. U prošlosti se interseksualna osoba nazivala hermafroditom, a pojava hermafroditizam.

Queer - termin se koristi da jednom rječju opiše cijelu homoseksualnu, biseksualnu, transrodnu i interseksualnu zajednicu kao i heteroseksualne osobe koje sebe vide ili žive svoj život van hetero-patrijarhalnih normi. Ova riječ se također odnosi na aktivizam, pokret, teorijski pravac kao i na samo osobu i njene identitete i na taj način podrazumijeva ne pristajanje na 'samorazumljivo' slijeđenje društvenih pravila. Queer se odnosi na propitivanje i/ili odbijanje nametnutih normi patrijarhalne tradicije; kreiranje prostora, kulture i izražaja koji preilaze "zatvorene kutije" LGB ili heteroseksualne seksualnosti, i/ili "ženskih" i "muških" spolova/rodova; omogućavanje samodefiniranja; predstavljanje radikalne politike koja uviđa povezanost svih vidova pritiska.

Ksenofobija - strah od stranog (ljudi, pojmova, kultura, ponašanja, života) i netrpeljivost prema istom koja može prerasti u mržnju. Ksenofobija se odnosi na strance/kinje, druge/strane kulture i vezuje se uz rasizam, diskriminaciju nad imigrantima/kinjama, itd.

Ljudska prava - podrazumjevaju prava, slobode i obaveze svakog ljudskog bića samim njihovim postojanjem. Ne postoji hijerarhija ljudskih prava niti se ona mogu oduzeti ili odbaciti. Osnovne karakteristike ljudskih prava su: univerzalnost, neotuđivost, nedjeljivost i međusobna ovisnost i povezanost. Principi ljudskih prava su: nediskriminacija i jednakost, učešće i uključenost i odgovornosti i vladavina zakona.

Prava i slobode/obaveze i dužnosti - U odnosu na svako ljudsko pravo, postoje prava i dužnosti. Osobe, čija su ljudska prava priznata međunarodnim instrumentima i običajnim pravom, polažu pravo da im druga osoba, grupa ili institucija koja nastupa u ime države omoguće uživanje i ostvarivanje njihovih prava. Te osobe nazivamo nosiocima prava (claim holders), dok osobe, grupe ili institucije koje nastupaju u ime države i koje imaju obavezu da poštuju, štite i omogućavaju ispunjavanje ovih prava, nazivaju se nosiocima obaveze (duty holders).

Javne politike/Public policy - Public policy podrazumjeva aktivno rješavanje specifičnog problema ili bitnih pitanja javnog života jedne zajednice ili države. Implementira ju vlada koja ima legislativan, politički i financijski autoritet. Stvaranje javnih politika podrazumjeva reagiranje na istinske potrebe ljudi, grupe/a, zajednice, nevladinog sektora ili vladinih tijela i konkretan plan akcije ili strategija kako bi se stanje poboljšalo. Public policy / stvaranje javne/ih politike/a je uvijek popraćen kvalitetnom procjenom, analizom i cjelokupnim pristupom i strategijom.

Hate crime/zločin iz mržnje - zločin počinjen iz mržnje i netrpeljivosti prema osobi/ama koje su drugačije po nekoj osnovi njihove ljudskosti: boja kože, nacionalna pripadnost, religijsko uvjerenje, seksualna orijentacija, rodni/spolni identitet, itd.

Govor mržnje - usmeni ili pisani govor koji se svodi na javno izazivanje ili prouzrokovanje mržnje, netrpeljivosti ili razdora i/ili raspaljivanje već postojeće mržnje s time što se ona kroz javni govor mržnje razvija, jača i produbljuje.

(Inter)seksualne karakteristike - odnose se na spolno razlikovanje (unutar i između kromosoma, gonada, hormona i spolnih organa) koje odstupaju od uvriježenog društvenog spolnog razlikovanja koje dijeli osobe na samo dvije kategorije: muškog i ženskog spola.

Pristup sa pozicije ljudskih prava (human rights-based approach) - Metodologija čija osnova su standardi i principi ljudskih prava i koja podrazumijeva prepoznavanje i uvažavanje individualnih karakteristika pupulacije/grupa o kojoj/ima je riječ.

Marginalizirane/ranjive grupe - skupina/grupa ljudi koja je zbog individualnih karakteristika diskriminirana i podložnija nasilju i nepoštivanju vlastitih ljudskih prava, te nema isti pristup informaciji i ustanovama i čije je aktivno učešće u civilnom društvu dodatno sputano posljedicama nasilja, diskriminacije i marginalizacije.

Heteropatrijarhalno normativni sustav/norme - društveni sustav i poredak koji počiva na principima i vrijednostima patrijarhata i heteroseksualnosti, to jest duboko ukorijenjenim nepromjenjivim binarnim gledištima koje definiraju, kreiraju i odredjuju "muškarca" i "ženu" i zadaju norme unaprijed određenim ulogama.

Samodefiniranje - pravo osobe da sama definira svoj/e identitet/e i sebe kao osobu.

Samoidentifikacija - pravo osobe da sama identificira svoje identitete, te da se ne identificira.

Tjelesni integritet - pravo osobe na vlastito nesmetano tjelesno postojanje.

Jezična dekonstrukcija moći - bogatstvo rodnosti naših južnoslavenskih jezika je svedeno na prototip muškog roda, te nevidljivosti ostalog u jeziku i u društvu. Jezična dekonstrukcija podrazumijeva mijenjanje jezika i korištenje istog u privatnom i javnom diskursu. Promjena podrazumjeva dvorodno/višerodno izražavanje, kako bi se ostvarila rodna/spolna ravnopravnost i vidljivost rodova u jeziku i društvu.

Nasilje - čin ili namjera da se povrijedi ili uništi osoba i njezin integritet i dostojanstvo na fizičkom, psihičkom/emotivnom, duhovnom ili nekom drugom nivou.

  1. Fizičko - nanošenje ozlijeda fizičkom silom/snagom drugoj osobi - udarci, povrede i svaki drugi oblik
nanošenja fizičkih ozljeda ili bola

  2. Psihičko - uključuje verbalne napade, omalovažavanje, vrijeđanje, ismijavanje, deprivaciju
slobode kretanja, zastrašivanje, prijetnje,

  3. Seksualno - bilo koji seksualni čin, pokušaj ostvarivanja seksualnog čina, neželjeni seksualni komentari,
ili prijedlog/komentar usmjeren protiv osobe i njezine seksualnosti. Uključuje uznemiravanje, zlostavljanje,
silovanje, trgovinu, prisilnu prostituciju i pornografiju

  4. Ekonomsko - uskraćivanje/oduzimanje ekonomskih sredstava, potencijala, osobama
  5. Institucionalizirano - predstavlja nepravedno, neodgovarajuće i neadekvatno reagiranje državnih i
društvenih tijela, kao i izostanak reakcije